Paarden die nooit liggen te slapen - geen probleem of iets om uit te zoeken?

 

Regelmatig praat ik met paardeneigenaren die zeggen dat ze hun paard nooit zien liggen slapen. Nou betekent dat in veel gevallen niet dat die paarden dat ook echt niet doen, want het kan heel goed zijn dat ze liggen te slapen als niemand erbij is. Maar als ik hoor dat een dierenarts zegt dat ze zich er geen zorgen over hoeven te maken, ga ik wel steigeren. Want een paard dat te weinig of helemaal geen REM-slaap krijgt, krijgt daar vroeger of later last van en dat kan tot gevaarlijke situaties leiden.

Drie slaapfases, waarvan een liggend

Als je paard staat kan hij door het sta-mechanisme in zijn achterbenen een knie op slot zetten. Zo laat hij de spieren in dat been rusten zonder er veel moeite voor te hoeven doen. De spieractiviteit is echter niet nul, want anders zou hij omvallen. Tijdens de inslaapfase, ofwel de overgang tussen waken en slapen, neemt de hersenactiviteit van je paard af en gaat hij langzaam richting diepe rust. Hij kan dan nog makkelijk wakker worden en is nog behoorlijk alert.

 

Ontspant hij verder, dan zal je paard in de langzame golf-slaap terecht komen. Zijn hersenen zijn in die fase nog minder actief maar de spieren staan nog wel onder spanning. Vandaar dat paarden zowel staand als liggend in deze twee slaapfases kunnen komen.

 

Voor de derde fase, de paradoxale slaap, moet je paard wel liggen, omdat dan ook alle spieren volledig ontspannen zijn. Dit kan in borstligging met zijn hoofd op de grond en als hij plat op de grond ligt. Tijdens de paradoxale slaap neemt de hersenactiviteit toe en kunnen paarden ook in de REM-slaap terechtkomen, waarbij snelle oogbewegingen, ofwel Rapid Eye Movements, optreden.

 

Slaaptekort bij te weinig REM-slaap

Ondertussen is uit verschillende onderzoeken gebleken dat paarden die niet liggend slapen een ernstig slaaptekort kunnen oplopen. Uit onderzoek is gebleken dat paarden op stal gemiddeld drieëneenhalf uur per nacht slapen, ofwel doorbrengen in alledrie de slaapfases. Meestal is dit niet aaneengesloten maar met pauzes.

 

Alleen als je paard dagelijks in totaal zo’n 30-90 minuten REM-slaap krijgt, ofwel 15-25% van de totale slaaptijd, kan hij voldoende herstellen. Lukt dit 7 tot 14 dagen achter elkaar niet, dan kan hij zo oververmoeid raken dat hij letterlijk door zijn hoeven gaat: hij valt om of stort in. Als jij op dat moment toevallig naast hem staat of op hem zit, dan is het niet moeilijk voor te stellen dat je ernstige verwondingen kunt oplopen; paarden wegen tenslotte gemiddeld zo’n 600 kg.

 

Is het veilig genoeg om te gaan liggen?

Normaalgesproken zal een paard dat staand in de eerste en tweede slaapfase terechtkomt en ontspannen genoeg is om naar de volgende fase te gaan, op de grond gaan liggen. Hij doorloopt dan opnieuw fase 1 en 2, waarna hij in de paradoxale slaapfase komt. Alleen voelen niet alle paarden zich voldoende ontspannen om te gaan liggen. Dit kan komen door lichamelijke problemen die zorgen voor pijn tijdens het liggen of als hij opstaat. Ook problemen met andere paarden in de groep of in de stal(len) naast hem kunnen ervoor zorgen dat hij zich niet veilig genoeg voelt om te gaan liggen.

 

Verder kan het stalmanagement een belangrijke rol spelen. Zo kunnen paarden echt last hebben van licht en geluid dat ’s nachts niet afneemt, maar ook de grootte en vorm van de stal, en de dikte en soort bodembedekking kunnen ervoor zorgen dat ze niet gaan liggen. Tenslotte kan spanning van invloed zijn op de hoeveelheid slaap die een paard krijgt, bijvoorbeeld vanwege te intensieve trainingen, reizen en verhuizingen. Vandaar dat het zeker bij sportpaarden belangrijk is om in de gaten te houden of ze voldoende slaap krijgen.

 

Wat er kan gebeuren als je paard een slaaptekort heeft

Voelt je paard zich niet ontspannen genoeg om te gaan liggen en is dit al langere tijd het geval, dan zal je vaak zien dat hij terwijl hij staat te dommelen door zijn voorknieën zakt en wankelt op zijn benen. Meestal schrikt hij daardoor met een ruk wakker en komt hij weer overeind. Maar het kan ook gebeuren dat hij zo moe is dat hij staand in slaapfase 3 terechtkomt en zijn spieren verslappen. Je paard valt dan op zijn knieën als daar voldoende ruimte voor is.

Het kan ook zijn dat hij met zijn hals op de staldeur gaat hangen, of met zijn billen op de voerbak. In de volksmond wordt nogal eens de term “narcolepsie” gebruikt voor paarden die dit gedrag laten zien, maar dat is een chronische neurologische aandoening die bijzonder zeldzaam is bij paarden. In de meeste gevallen zal het dus echt gaan om oververmoeidheid als je paard deze symptomen heeft.

 

 

Vandaar dat bij de volgende symptomen je alarmbellen moeten gaan rinkelen:

* in elkaar zakken op een rustig moment, bijvoorbeeld als je hem staat te poetsen, of als je paard staat te dommelen;
* wonden aan de voorzijde van zijn kogel en knie;
* kale plekken onderaan de hals of op de billen.

Zie je een of meerdere van deze dingen bij je paard, dan is het belangrijk om uit te zoeken of hij voldoende REM-slaap krijgt.

 

Wat kan je doen om te checken of je paard (voldoende) ligt te slapen?

Stro, zaagsel, mest, zand of grasvlekken op de zijkanten van je paard vertellen wel iets maar helaas niet alles. Gelukkig is het tegenwoordig steeds goedkoper om een camera op te hangen op de plek waar je paard normaalgesproken slaapt, of hem te voorzien van een bewegingssensor. Op die manier weet je zeker of en zo ja, hoe lang je paard ligt te slapen op een dag.

 

Wat kan je doen om ervoor te zorgen dat je paard voldoende REM-slaap krijgt?

 

✅ Heeft je paard een lichamelijk probleem waardoor je pijn vermoedt bij het liggen of opstaan, laat dit dan zo snel mogelijk behandelen.

✅ Zorg ervoor dat er voldoende rust is op de plek waar je paard woont. Een aantal uren zonder geluid, licht en beweging helpen hem om dusdanig te ontspannen dat hij in slaap kan vallen.  Paarden slapen weliswaar een groot deel van de nacht niet, maar een natuurlijk dag-en-nachtritme helpt ze wel om ’s nachts te ontspannen.

✅ Paarden geven de voorkeur aan een zachte, droge bodem waar ze niet op uitglijden als ze opstaan, zoals een dikke laag stro (15 cm), schoon zand, of een weide.

✅ De grootte van de slaapruimte moet je paard niet belemmeren om te gaan liggen of op te staan. Vandaar dat hij voldoende bewegingsruimte moeten hebben in zijn (schuil)stal. Stands en smalle stallen zijn sowieso geen goed idee. Verschillende paarden met chronische slaapproblemen gingen wel liggen slapen toen ze in een grotere stal werden gezet.

✅ Zorg ervoor dat je tegemoetkomt aan de natuurlijke behoefte van je paard om de ruimte te delen met soortgenoten die hij vertrouwt. Paarden die alleen zijn voelen zich soms niet veilig genoeg om te gaan liggen omdat er niemand is die een oogje in het zeil houdt. Dit geldt echter ook voor paarden die in een groep staan of buren hebben waar ze geen goed contact mee hebben. Ook wisselingen in de groep kunnen slaaptekort veroorzaken, dus streef altijd naar zoveel mogelijk stabiliteit.

 

 

Denk jij dat je paard nooit ligt te slapen, zoek dan vooral uit of dit inderdaad het geval is. Pas zonodig zijn omgeving, stalmanagement, ligplek en/of groep aan en laat lichamelijke kwalen verhelpen. Zo voorkom je dat je paard door zijn hoeven zakt doordat hij een slaaptekort heeft.

 

Gebaseerd op de onderzoeken “The effect of altering routine husbandry factors on sleep duration and memory consolidation in the horse” van Josh Downing, Daniella Amiouny, Line Lekang en Sebastian McBride uit 2021, lezing “Equine sleep deprivation” van Katherine Houpt tijdens de 2nd Conference of the Avenches National Equestrian Institute (IENA) in september 2021, “The effects of night light and bedding depth on equine sleep duration and memory consolidation” door Daniela Amiouny in 2020, “Polysomnography* as a Tool to asses equine Welfare” van C. Fuchs, L.C. Kiefner, M. Kalus, S. Reese, M. Erhard, A.-C. Wöhr uit 2018 en “Lying Behavior in Horses in Relation to Box Size” van Peter Raabymagle en Jan Ladewig uit 2006

Met dank aan collega Arlene Jansen.